Şüphesiz, Rabbin sana verecek ve sen de hoşnut olacaksın.
Duha /5
Ramazan tüm inananlar için umuttur. Niyetle başlar bu umut. Önce Allah’la olan ilişkisini düzeltmeye niyet eder insan; akabinde tüm ilişkiler yeniden düzenlenir. İnsanın niyeti istikametini,istikameti, nihayetini değiştirir. İnsan kendi içinde umudu diriltip tüm ilişkileri yeniden inşa eder.
İnsan ilişkilerini yeniden kurarken aslında yaşadığı mekânla da yeni bir bağ kurar. Ramazan ayı, yalnızca insanın iç dünyasında değil; sokaklarda, meydanlarda ve cami avlularında da hissedilen bir dönüşüm inşa eder.Kurulan iftar sofraları, paylaşılan ekmek ve aynı ezanı bekleyen kalabalıklar, mekânın insanla birlikte yeniden anlam kazandığı anları görünür kılar. Mimarlık tam da burada devreye girer; çünkü mekân, insanların bir araya gelmesine izin verdiği ölçüde yaşayan bir hafızaya dönüşür.
Ramazan geldiğinde şehirlerin ritmi değişir. Gün boyunca sessizleşen sokaklar, iftar saatine yaklaşırken yeniden canlanır. Fırınlardan yükselen sıcak pide kokusu, cami avlularında bekleyen insanlar, balkonlardan sokağa süzülen ışık… Ramazan yalnızca bir zaman dilimi değil, şehirde kurulan ortak bir mekânsal deneyimdir.
Ramazan-ı Şerif ayı insanın kendi içine göç ettiği aydır.Göçmen için bu deneyim daha da derindir. Çünkü insan göç ettiğinde yalnızca bir şehir değiştirmez; alıştığı kokuları, sofraları, sokakları ve sesleri de geride bırakır. Ramazan ise bütün bu kayıpların içinde yeniden bağ kurmanın en güçlü yollarından biridir.Bir iftar sofrası bazen bir evde, bazen bir cami avlusunda, bazen de bir meydanda kurulur. Ama nerede kurulursa kurulsun insanın yeniden “buraya aitim” diyebileceği bir mekân inşa eder.
Mimarlık tam da burada görünür olur. Çünkü mimarlık yalnızca duvarlar ve çatılar değildir; insanların bir araya gelmesine imkân veren mekânsal düzenin kendisidir.
Süleymaniye: Avlunun Sofraya Dönüşmesi
Ramazan akşamlarında İstanbul siluetinin en güçlü mekânlarından biri Süleymaniye Camii’dir.1557 yılında Mimar Sinan tarafından inşa edilen cami, yalnızca bir ibadet mekânı değil aynı zamanda bir şehir mekânıdır. Geniş avlusu, revakları ve Haliç’e bakan terasıyla insanların bir araya gelmesini mümkün kılan bir mimari kurgu oluşturur.
Ramazan akşamlarında caminin avlusu büyük bir sofraya dönüşür. Öğrenciler, turistler, göçmenler ve mahalle sakinleri aynı zeminde yan yana oturur. Ezan okunmadan önceki o kısa bekleyişte herkes aynı sessizliğin parçası olur.Belki bir duada belki de bir niyette buluşur.O an mimarlık taş ve kubbeden ibaret değildir; birlikte yaşanan bir atmosfere dönüşür.
Şehzade Camii: Mahallenin Kurduğu Sofra
İstanbul’da Ramazan akşamlarının bir başka güçlü mekânı Şehzade Camii çevresidir.1548’de yine Mimar Sinan tarafından inşa edilen bu yapı, avlusu ve çevresindeki açık alanlarla bir mahalle merkezi gibi çalışır. Fatih çevresinde yaşayan farklı göçmen toplulukları Ramazan akşamlarında bu alanlarda kurulan iftar sofralarında buluşur.Çocukların avluda koşturduğu, insanların ezanı beklediği o atmosferde mimarlık yalnızca bir yapı değildir. O an mekân, bir topluluğun kurduğu canlı bir sahneye dönüşür.
Sancaklar Camii: Modern Bir Ramazan Mekânı
İstanbul Büyükçekmece’de bulunan Sancaklar Camii, mimar Emre Arolat tarafından tasarlanmış ve 2012 yılında tamamlanmıştır.Toprağın içine yerleşen yalın mimarisiyle dikkat çeken bu yapı, alıştığımız biçimlerden çok insanın içsel deneyimine odaklanır. Caminin çevresindeki açık alanlar Ramazan akşamlarında iftar sonrasına ev sahipliği yapar.Burada mimarlık, biçimden çok duygu üretir. İnsanları bir araya getiren sade ama güçlü bir mekânsal deneyim oluşturur.
Berlin Şehitlik Camii: Göçün Kurduğu Mekân
Avrupa şehirlerinde Ramazan atmosferinin güçlü örneklerinden biri Berlin Şehitlik Camii’dir.
2005 yılında tamamlanan cami, mimar Muharrem Hilmi Şenalp tarafından Osmanlı klasik mimarisinden ilham alınarak tasarlanmıştır. Neukölln semtinde yer alan cami, Berlin’de yaşayan Müslüman topluluk için önemli bir buluşma noktasıdır.Ramazan akşamlarında caminin avlusunda kurulan iftar sofraları farklı milletlerden insanları aynı masada buluşturur. Birarada kılınan teravih namazları insanı benzer umutta buluşturur.Mimarlık burada yalnızca bir ibadet mekânı değil; göçmenlerin hafızasını taşıyan bir kültür mekânına dönüşür.
Doha Fanar Camii: Küresel Bir Sofra
Katar’ın başkenti Doha’da bulunan Abdullah Bin Zaid Al Mahmoud İslam Kültür Merkezi (Fanar Camii), Ramazan ayında farklı ülkelerden gelen Müslümanları bir araya getirir.Spiral minaresiyle tanınan bu yapı, Katar’daki göçmen nüfusun yoğun olduğu bir şehirde önemli bir buluşma noktasıdır. Güney Asya’dan gelen işçiler, Afrika’dan gelen göçmenler ve Arap aileler burada kurulan iftar sofralarında aynı mekânı paylaşır.
Mekân ve Hafıza
Fransız düşünür Gaston Bachelard mekân ile insan hafızası arasındaki ilişkiyi şöyle ifade eder:“Ev, insanın düşüncelerini, anılarını ve hayallerini barındıran en güçlü mekânlardan biridir.” Ev mimarinin en özenli alanıdır.
Ramazan akşamlarında kurulan iftar sofraları da tam olarak böyle bir hafıza üretir. Göçmen için bazen memleketten uzakta kurulan bir sofradır bu. O sofrada bazen annesinin yaptığı çorbanın tadı eksiktir, bazen çocukluğunun sokağı… Ama yine de insanlar sofrayı kurar.Çünkü insan bağ kurmadan yaşayamaz.
Ramazan bize şunu hatırlatır:
Mekân yalnızca içinde yaşadığımız yer değildir; birlikte yaşadığımız andır.Bir cami avlusu, bir meydan, bir sokak… İnsanlar aynı sofraya oturduğunda, farklı camilerde namaza cemaatle durduğunda mimarlık görünmez ama güçlü bir şekilde hayatın içine karışır.Ve belki de insan,aynı sofraya oturabildiği yerde kendine bir şehir kurar.
Kaynakça
Abdullah Bin Zaid Al Mahmoud Islamic Cultural Center Publications. n.d.
Arolat, Emre. Sancaklar Mosque Project Description. Emre Arolat Architecture, n.d.
Bachelard, Gaston. Mekânın Poetikası. Çeviren Alp Tümertekin. İstanbul: İthaki Yayınları, 2013.
Berlin Şehitlik Camii Vakfı. Şehitlik Camii Tarihçesi ve Mimari Bilgileri. n.d.
Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’an-ı Kerim Meali (Yeni). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
Goodwin, Godfrey. A History of Ottoman Architecture. London: Thames & Hudson, 1971.
