”İnsan yaşadığı yere benzer

O yerin suyuna, o yerin toprağına benzer

Suyunda yüzen balığa

 Toprağını iten çiçeğe

Dağlarının, tepelerinin dumanlı eğimine’’

                                                                                                                      — Edip Cansever

Mekân, sadece bir yapı değil; inancımızın, kimliğimizin, hafızamızın ve aidiyetimizin temsilidir. Uzun zamandır savaşlar, felaketler yüzünden yerini, yurdunu, kültürünü bırakmak zorunda kalan insanlara şahit oluyorum. Bir mimar olarak biliyorum ki yaşam, mekânla kurulan aidiyetin üzerine inşa edilir. Çünkü mekân sadece taş, duvar, sokak demek değil; anılar, sesler, kokular ve hissedilen bir güven duygusu taşır. Bir bavula, çantaya, poşete sığdırılmaya çalışılan hayatları seyrediyoruz. Tanımadıkları ülkelerde, şehirlerde, yeniden kurmaya çalıştıkları hayatlarda, “Burası artık benim vatanım mı?” “Burası artık benim evim mi?” sorusuna tanık oluyoruz. Her göç, kendi hikâyesini de beraberinde taşıyor. Mutfağından oturma odasına, mahalle esnafından komşuluk ilişkilerine kadar her şeyin yeniden şekillendiği o süreç, sadece maddi değil, manevi bir yeniden inşa halini oluşturuyor. Bu hikâyeler yalnızca göç edenlere ait değil, hepimize ait; hatırlamamız, anlamamız ve hissetmemiz gereken hikâyeler. Belki de bu yüzden göç ve mekân üzerine yazmak benim için sadece konu seçmek değil hem mesleki hem de bir Müslüman olarak hissettiğim bir sorumluluktur.

Göç: Varoluşun Yolculuğu

Göç, insanın doğumuyla ölümü arasında geçen zaman dilimidir. Yaratılışımızdan itibaren anne karnından doğuma, büyüyene kadar gerek irademizle gerek irademiz dışında oluşur. Ebedi hayata varıncaya kadar insanın başına gelenler topluluğudur. Bazen ülkeler, şehirler, mahalleler değişir. Bazen ekonomik sebepler, yaşanılan felaketler, savaşlar nihayetinde yerinden edilme yolculuğu başlar. Esas hikâyemiz bu dünyadan geçmek ve göçmek üzerine takdir edilmiştir. Göç yalnızca coğrafyada değil duygularda, inançlarda, kimliklerde de yer değiştirir. İnsanlarla birlikte canlı ve cansız her şey yerinden edilir. Mekân bir hafıza olduğundan yitirme başlar ve bu yitirme toplumu kültürel ve kitlesel bir değişime zorlar.

 Mimarlık ve Göçün Kesişimi

Mimarlık yalnızca yapı, mekân oluşturmakla yetinmez; bir toplumun kimliğini oluşturur. Mahalleler, sokaklar, yapı tipolojileri göçle birlikte yeniden inşa edilir. Bu süreç zaman zaman duygusal kayıplara, zaman zaman da umuda dönüşür. Mekân, göçmenlerin yeniden kök salma ihtiyacının hem nesnesi hem öznesidir. Göç; mimari için sadece barınma meselesi değil, bir şehir hakkı, bir temsiliyet, bir aidiyet meselesidir. Mekân her daim dinamiktir, oluş-bozuluştan doğar. İnsan da bu hale gerek müdahil gerekse dahil olur. Baktığımız, gördüğümüz, birlikte yaşadığımız her şey halimize sirayet eder. Bu, insanla mekân arasındaki en güçlü bağdır. Zamanla insan yaşadığı mekâna benzer, mekân insandan izler taşır. Mimarlık, sadece barınma ihtiyacını karşılayan yapılar üretmek değil; insanların hafızalarını, kültürlerini ve yaşam biçimlerini mekâna işlemenin sanatıdır. Göç ise bu hafızayı, kültürü ve yaşam biçimini yerinden söküp başka bir bağlama taşır. Yeni bir yere göç eden insan, beraberinde getirdiği geçmişini, alışkanlıklarını ve duygularını yeni mekânlarla harmanlar. Bu süreçte mimarlık, bir anlamda yeniden kök salma aracına dönüşür. Göç edilen yerde kurulan ilk çadırdan inşa edilen kalıcı konuta, hatta kamusal alanlara kadar her yapı, göçmenin hem geçmişinden izler taşır hem de yeni yaşamına dair ipuçları verir. Bu nedenle göç, mimaride hibrit mekânlar oluşturur; bir yanı eskiye, bir yanı yeniye bakan, yabancılıkla tanışıklığın, kayıpla umudun bir arada hissedildiği yerler. Bizler insanlar ve mimari arasında köprü kurarak göçmenlerin yabancılık hissini azaltabilir, yeni mekânlara tanıdık detaylar yerleştirerek aidiyet duygusunu güçlendirebiliriz.

 Hafıza, Aidiyet ve Yeniden İnşa

Mimar için göç, yalnızca tasarımın değil, anlamın da dönüşümüdür. Göçmenlerin ihtiyaçları, yaşadıkları travmalar, aidiyet arayışları ve kültürel kimlikleri; planlardan malzeme seçimlerine kadar her aşamayı etkiler. Böylece göç, mimarlığa yeni formlar, yeni işlevler ve yeni hikâyeler kazandırır. Göç sonrası mekân kimliği, bu harmanlama sürecinin somut bir sonucu olarak ortaya çıkar. Göçmenler yeni yerleşimlerinde, hem geride bıraktıkları coğrafyadan izler taşır hem de bulundukları yerin kültürel dokusunu benimserler. Böylece ortaya “ara kimlik” mekânlar çıkar; ne tamamen eskiye ait, ne de bütünüyle yeniye. Bu mekânlar, farklı aidiyet katmanlarının üst üste geldiği yaşayan organizmalar gibidir. Bu noktada mimarlıkta hafıza mekânları kavramı önem kazanır. Hafıza mekânları, insanların yaşanmışlıklarını, toplumsal hikâyelerini ve duygusal bağlarını taşıyan yerlerdir. Göç, bu hafıza mekânlarını dönüştürür, bazen de yeniden inşa eder. Eski mahallenin kahve kokusu yeni şehirde başka bir dükkânda karşılık bulur, çocuklukta oynanan sokak hissi yeni apartman boşluğuna taşınır. Bu köprüleri kurarak göçmenlerin yabancılık hissini azaltabilir, yeni mekânlara tanıdık detaylar yerleştirerek aidiyet duygusunu güçlendirebiliriz. Sonuç olarak, göç ve mimarlık birbirinden bağımsız iki alan değil; insanın yaşama tutunma umudunu birlikte ele alan iki güçlü dinamiktir. Göç, mimariye kentte yeni düzenlemeler kazandırırken; mimarlık da göçün oluşturduğu karmaşaya anlam ve hafıza kazandırarak yeni bir hikâye ortaya koyar.

Bunun en güzel örneği benim için İngiltere’de yaşayan Türk Müslüman topluluklar, göç ettikleri bölgelerde sadece mimari değil, sosyal ve kültürel açıdan da zenginlik inşâ etmişlerdir. Londra’nın kuzeyindeki bazı mahalleler, Türk esnafının açtığı fırınlar, restoranlar ve marketlerle hem yerel ekonomiyi canlandırmış hem de göçmenlerin kendi kültürlerini korumalarına imkân sağlamıştır. Camiler ve kültür merkezleri, sadece ibadet yeri olmanın ötesinde, mahalle için sosyal birer buluşma noktası haline gelmiştir. Türk mutfağının zengin tatları, sokak festivallerinden pazar tezgâhlarına, Ramazan aylarında kurulan bereketli iftar sofralarına kadar İngiltere’nin çok kültürlü kimliğine katkıda bulunmuş; misafirperverlik ve güçlü aile bağları, komşuluk ilişkilerinde sıcak bir etki oluşturmuşlardır.

Bu bizim inanç vazifemiz olan: Efendimiz’ in (s.a.v) hadisi şerifini hatırlatır bana “Allah güzeldir güzelliği sever”. Bu dünyadaki vazifemiz güzeli bulmak ve bulduğumuzu güzelleştirmek üzerine bina edilmiştir. Bu şekilde göç, sadece mekânsal bir değişim değil, toplumun dokusuna işlenmiş kalıcı bir değer dönüşümü olmuştur. Bu bize bir sonraki başlığımız Aidiyet ve Kimlik oluşumuyla ilgili ip uçları verir.

 Kaynakça

Edip Cansever. Yerçekimli Karanfil. İstanbul: Adam Yayınları, 1984.

Tuan, Yi-Fu. Space and Place: The Perspective of Experience. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1977.

Müslim, Ebu’l-Hüseyn. (1992). Sahih-i Müslim: İman Kitabı (Çev. M. Sofuoğlu). İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.